Het wetgevende landschap voor circulair inkopen
Circulair inkopen wordt steeds minder een vrijwillige keuze en steeds meer een wettelijke verplichting. De Europese Green Deal heeft een golf van nieuwe regelgeving op gang gebracht die rechtstreeks van invloed is op hoe organisaties inkopen, rapporteren en hun leveranciersketen inrichten. Tegelijkertijd heeft de Nederlandse overheid concrete nationale doelstellingen vastgesteld die via het inkoopbeleid worden gerealiseerd.
Voor inkoopprofessionals is het essentieel om dit regelgevende landschap te kennen: niet alleen om aan verplichtingen te voldoen, maar ook om de kansen te benutten die de wetgeving biedt voor het stellen van circulaire eisen aan leveranciers.
De Europese Green Deal (2019) vormt de overkoepelende ambitie: Europa klimaatneutraal in 2050. Vrijwel alle hieronder genoemde regelgeving vloeit voort uit de doelstellingen van de Green Deal en het bijbehorende actieplan voor de circulaire economie.
Europese regelgeving
De volgende Europese wetgevingsinstrumenten zijn direct relevant voor inkopende organisaties:
CSRD, Corporate Sustainability Reporting Directive
De CSRD verplicht grote ondernemingen en beursgenoteerde bedrijven in de EU om te rapporteren over duurzaamheid op basis van de European Sustainability Reporting Standards (ESRS). Voor inkoopafdelingen is de rapportage over Scope 3-emissies (ketenuitstoot), grondstoffengebruik en circulariteitsmaatregelen van direct belang. De CSRD geldt gefaseerd: vanaf boekjaar 2024 voor grote ondernemingen (>500 medewerkers), uitbreidend naar kleinere beursgenoteerde bedrijven.
CSDDD, Corporate Sustainability Due Diligence Directive
De CSDDD verplicht grote EU-bedrijven om negatieve effecten op mensenrechten en milieu in hun toeleveringsketen te identificeren, te voorkomen en te beperken. Dit heeft directe gevolgen voor inkoopprocessen: due diligence bij leveranciersselectie, risicobeoordelingen van de keten en actieplannen voor risicoleveranciers zijn verplicht. De CSDDD geldt gefaseerd vanaf 2027.
ESPR, Ecodesign for Sustainable Products Regulation
De ESPR vervangt de vroegere Ecodesign Directive en breidt duurzaamheidsvereisten uit naar vrijwel alle fysieke producten: van textiel en meubels tot elektronica en bouwmaterialen. Vereisten betreffen repareerbaarheid, duurzaamheid, recycleerbaarheid en energie-efficiëntie. Voor inkopers biedt de ESPR concrete specificatiepunten: producten die aan ESPR-vereisten voldoen zijn aantoonbaar duurzamer en circulariteitsvriendelijker.
Aanbestedingsrichtlijnen 2014/24/EU en 2014/25/EU
De Europese aanbestedingsrichtlijnen bieden de wettelijke basis voor het meewegen van milieu- en circulariteitscriteria in aanbestedingen. Via de MEAT-systematiek (Most Economically Advantageous Tender) mogen kwaliteits-, milieu- en levenscycluskosten worden meegewogen. Aanbestedende diensten mogen milieuprestaties als selectiecriterium, technische specificatie én gunningscriterium hanteren.
EU Taxonomy Regulation
De EU Taxonomy classificeert economische activiteiten als 'duurzaam' op basis van zes milieudoelstellingen, waaronder de transitie naar een circulaire economie. Voor inkopende organisaties is de Taxonomy relevant bij het beoordelen van duurzaamheidsaanspraken van leveranciers en bij financiering van circulaire investeringen. Activiteiten die bijdragen aan circulariteit kunnen worden gelabeld als 'taxonomy-aligned'.
Nationale regelgeving en beleid
Aanbestedingswet 2012
De Aanbestedingswet 2012 is de Nederlandse implementatie van de Europese aanbestedingsrichtlijnen. De wet staat uitdrukkelijk toe dat aanbestedende diensten milieu- en circulariteitscriteria opnemen in aanbestedingsdocumenten, als technische eis, selectiecriterium of gunningscriterium. De Gids Proportionaliteit biedt handvatten voor het proportioneel toepassen van deze criteria.
Belangrijk: de wet verplicht aanbestedende diensten om de keuze voor criteria te motiveren, maar legt geen bovengrens op de mate van ambitie. Organisaties die hoog willen inzetten op circulariteit hebben daarvoor volledige juridische ruimte.
Rijksbrede programma Circulaire Economie
Het Rijksbrede programma Circulaire Economie bundelt de Nederlandse ambities: 50% minder primaire grondstoffen in 2030 en een volledig circulaire economie in 2050. Inkopen speelt hierin een centrale rol: de overheid is verantwoordelijk voor circa €73 miljard aan jaarlijkse inkopen en kan daarmee als launching customer de markt voor circulaire producten en diensten aanjagen.
MVI, Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
Het MVI-beleid stimuleert alle inkopende overheden, van gemeenten tot rijksdiensten, om sociale en milieuaspecten structureel mee te nemen in inkoopbeslissingen. Via PIANOo (het kenniscentrum voor overheidsinkopers) zijn per productcategorie concrete circulaire minimumeisen en gunningscriteria beschikbaar in de MVI-criteria-tool. Voor rijksinkoop gelden specifieke MVI-doelstellingen per ministerie.
PIANOo beheert de MVI-criteria-tool, een gratis online database met circulaire en sociale criteria per inkoopproductcategorie. De tool is gebaseerd op GPP-criteria van de Europese Commissie en de ESPR-vereisten. Beschikbaar via pianoo.nl.
Tijdlijn van inwerkingtreding
Een overzicht van wanneer de belangrijkste regelgeving in werking treedt of is getreden:
CSRD vastgesteld
Publicatie in het EU Publicatieblad; implementatie door lidstaten verplicht vóór juli 2024.
CSRD van kracht (grote ondernemingen) · ESPR gepubliceerd · CSDDD vastgesteld
Grote ondernemingen (>500 medewerkers) rapporteren over boekjaar 2024. ESPR treedt in werking. CSDDD gepubliceerd.
CSRD uitbreiding · ESPR gedelegeerde verordeningen
Uitbreiding CSRD naar meer bedrijven. Eerste productspecifieke ESPR-vereisten vastgesteld. Omnibus-vereenvoudigingspakket EC beïnvloedt scope.
CSRD voor middelgrote beursgenoteerde bedrijven
Uitbreiding rapportageplicht naar middelgrote beursgenoteerde ondernemingen.
CSDDD van kracht (grootste bedrijven)
Due diligence-verplichting voor bedrijven met >5.000 medewerkers en >€1,5 miljard omzet.
Nederlandse 50%-doelstelling · uitbreiding CSDDD
Nederland wil primaire grondstoffengebruik halveren. CSDDD geldt dan ook voor kleinere bedrijven (>1.000 medewerkers).
Volledig circulaire economie (NL-doelstelling)
Nederland volledig circulair. EU klimaatneutraal conform de Green Deal.
Praktische implicaties voor inkoopprofessionals
De combinatie van CSRD, CSDDD en ESPR heeft concrete gevolgen voor de dagelijkse inkooppraktijk:
- Leveranciersdata: u heeft informatie nodig over de milieuprestaties, grondstoffengebruik en circulariteitsmaatregelen van leveranciers, ook voor Scope 3-rapportage.
- Contractvereisten: circulariteits- en due diligence-eisen moeten contractueel worden geborgd bij leveranciers.
- Specificaties: bij nieuwe aanbestedingen kunt u ESPR-vereisten als minimumeisen opnemen, dit is juridisch houdbaar en aantoonbaar proportioneel.
- Interne rapportage: inkoop moet bijdragen aan de CSRD-rapportage van de organisatie met data over spend, leveranciersprestaties en circulariteitsmaatregelen.
- Risicoanalyse: voor CSDDD moeten leveranciersrisico's op milieu en mensenrechten structureel worden beoordeeld.